Phong trào biểu tình chống chế độ tại Iran lan rộng. Trong 12 ngày qua, tính đến ngày 09/01/2026, ít nhất 45 người chết. Đài truyền hình nhà nước bắt đầu phát đi hình ảnh các cuộc xuống đường tại thủ đô và hơn 40 tỉnh thành trên toàn quốc. Các nhà lãnh đạo hàng đầu ở Teheran kêu gọi « kềm chế và đối thoại » Tại Hoa Kỳ tổng thống Donald Trump dọa « đánh mạnh » nếu chính quyền Iran sát hại người biểu tình
Tuần trước, báo The Times đã tiết lộ giáo chủ Ali Khamenei có kế hoạch « tháo chạy » khỏi Iran, sang Nga tị nạn trong trường hợp xấu nhất. Bên cạnh hai câu hỏi chưa thể giải đáp liên quan đến sự tồn tại của chế độ hiện hành từ hơn 4 thập niên qua và về khả năng Mỹ đứng về phía người biểu tình, trước mắt có những yếu tố giải thích làn sóng phẫn nộ bùng lên tại Cộng Hòa Hồi Giáo Iran từ hôm 28/12/2025.
Đây không là lần đầu tiên người biểu tình dám hô to khẩu hiệu « đả đảo nhà độc tài », trực tiếp nhắm tới lãnh tụ tối cao Iran và cũng không là lần đầu tiên phong trào chống đối bắt nguồn từ tình trạng kinh tế kiệt quệ.
Những làn sóng phẫn nộ tại Iran trước đây từng bị thẳng tay đàn áp : như cuộc nổi dậy hồi 2009 tố cáo « gian lận bầu cử », hay các cuộc xuống đường hồi 2018-2019 phản đối giá xăng dầu tăng cao. Gần đây nhất là phong trào đấu tranh bùng lên hồi 2022 mang tên Phụ Nữ, Sự Sống và Tự Do sau cái chết của cô Mahsa Amini vì đeo khăn trùm đầu không đúng cách.
Làn sóng phẫn nộ lần này có gì khác và vì sao lãnh tụ tối cao Khamenei phải nhìn nhận những đòi hỏi của người biểu tình là « chính đáng ».
Yếu tố kinh tế
Khủng hoảng lần này xuất phát từ khu Chợ Lớn tại thủ đô Teheran, lá phổi kinh tế của cả nước. Trong những ngày cuối năm 2025 nhiều cửa hàng tại khu Chợ Lớn này đã đóng cửa, bất mãn vì đời sống đắt đỏ, đồng tiền quốc gia rial phá giá …Phóng viên của báo Le Figaro ghi nhận các quầy hàng ngoài chợ « trống trơn », tình hình xấu đi theo từng ngày. Ngân Hàng Thế Giới trong bản báo cáo công bố tháng 4/2025 cho thấy : GDP Iran trong năm 2025 giảm 4,4 %, sa sút rất nhiều so với hồi 2024.
Điều khiến các lãnh đạo Iran đau đầu là giới tiểu thương được cho là thuộc thành phần « bảo thủ và thân cận với chính quyền », khác với giới trí thức, hay sinh viên tại quốc gia Hồi Giáo này. 
Theo nhà xã hội học người Iran, Azadeh Kian được Le Monde trích dẫn, phong trào phản kháng xuất phát từ giới tiểu thương là hậu quả từ việc giá vàng đột ngột tăng, đồng rial thì mất 30 % trị giá trong cả năm so với đô la, lạm phát ngựa phi -đạt 52 % theo thống kê chính thức của nhà nước. Hơn 50 % dân số Iran sống dưới ngưỡng nghèo khó và tầng lớp trung lưu thì đã hoàn toàn « bốc hơi ». Riêng một thiểu số của chế độ hoặc« thân cận » với chính quyền thì đã trở nên giàu có hơn hưởng lợi từ các thương vụ mua bán dầu hỏa.
Những nỗi phẫn uất tích tụ
Phân tích về nỗi uất hận của công luận Iran hiện nay, Romaric Godin của tờ báo mạng Mediapart cho rằng khủng hoảng kinh tế tại quốc gia giàu tài nguyên này không giải thích được tất cả.
Bởi vì từ hàng chục năm nay, Iran đã gặp khó khăn, nguồn thu nhập quan trọng nhất là dầu hỏa thì gần như đã liên tục bị quốc tế trừng phạt nhưng khả năng thích nghi của chế độ ở Teheran cũng rất lớn. Iran đã « tổ chức lại » mạng lưới giao thương, tập trung vào ba khách hàng lớn là Ấn Độ, Nga và Trung Quốc. 80 % dầu hỏa Iran sản xuất là để xuất khẩu cho Trung Quốc. Nhưng « mọi việc đã trở nên tồi tệ hơn » từ ít nhất 2 năm nay.   
Ngành công nghiệp dầu hỏa chiếm gần 25 % GDP của nước này. Theo các nghiên cứu và các tạp chí chuyên về năng lượng, ngoài dầu hỏa, Iran còn là « nguồn dự trữ khí đốt lớn thứ nhì thế giới ». Iran rất phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng. Tùy theo cách thẩm định, nhưng dầu hỏa và khí đốt chiếm từ 50 % đến 80 % kim ngạch xuất khẩu của cả nước và cho phép mang về từ 25 đến 50 % thu nhập quốc gia.
Vấn đề đặt ra là « từ 2023 giá dầu trên thế giới đã giảm mạnh ». Nhu cầu tiêu thụ của Trung Quốc có phần tăng chậm hơn so với trước đó, đòi hỏi của khách hàng châu Á này có phần trở nên « khắt khe » hơn.
Theo hãng tin Mỹ Bloomberg, Trung Quốc dường như chỉ đồng ý mua dầu của Iran với giá thấp hơn từ 8 đến 9 % so với giá thị trường. Qua đó tình trạng tài chính của Iran xấu đi. Hệ quả kèm theo là đồng rial mất giá -mất 75 % từ 2023 đến cuối 2025. Lạm phát qua đó lại càng tăng nhanh hơn và gọt mỏng sức mua của người dân.
Cùng lúc do nguồn thu vào của nhà nước giảm sút dưới tác động của giá cả trên thị trường dầu hỏa, Teheran bắt buộc phải cắt giảm chi tiêu, tăng thuế đánh vào các doanh nghiệp và tư nhân. Trong tài khóa 2024-2025 chẳng hạn chính phủ dự trù thu hẹp thâm hụt ngân sách xuống còn 0,2 % GDP.
Nhưng giọt nước làm tràn ly, theo đánh giá của nhà xã hội học , Azadeh Kian thì ngaan sách của nhà nước Iran hàng năm vẫn dành ra đến 30 % để tài trợ cho các quỹ, cho các trường học do các vị chức sắc trong hàng ngũ giáo phẩm ở Teheran và các thành phố lớn điều hành. Đây là yếu tố thứ nhì dẫn tới bất mãn trong xã hội.
Yếu tố thứ ba thổi bùng lên ngọn lửa bất mãn tại Iran lần này, là sự bất tài từ các nhà lãnh đạo đẩy một đất nước có nhiều tài nguyên nhất là về năng lượng vào cảnh dân chúng không có điện, có nước để sinh hoạt hàng ngày. Lĩnh vực điện hạt nhân thì vừa là « một cái hòm không đáy », rất tốn kém nhưng vẫn không đủ đề đáp ứng nhu cầu trong nước. Hơn nữa vẫn theo chuyên gia này, thay vì đầu tư vào hạt nhân dân sự thì chế độ trong tay giáo chủ Khamenei lại ưu tiên « làm giàu chất uranium » phát triển hạt nhân quân sự.
Yếu tố Trump
Bên cạnh những bất mãn chồng chất đó ở trong nước, phong trào nổi dậy của người dân Iran lần này có phần nguy hiểm hơn trong mắt giới lãnh đạo tại Teheran vì yếu Donald Trump.  
Tháng 6/2025, lần đầu tiên Nhà nước Do Thái phối hợp với Hoa Kỳ trực tiếp oanh kích Iran. Từ tháng 10/2023, sau loạt khủng bố trên lãnh thổ Israel phong trào Hồi Giáo Palestine, tổ chức Hamas tiến hành tháng 10/2023 Iran mất dần các « vùng đệm » từ ở Liban đến Yemen, ảnh hưởng trong khu vực bị thu hẹp dần, Teheran bị suy yếu.
Đầu năm 2026 tổng thống Mỹ mở chiến dịch đặc biệt bắt cóc tổng thống Venezuela, một đồng minh của Teheran. Donald Trump qua đó chứng minh ông « nói được là làm được ». Sau Venezuela, lãnh đạo Nhà Trắng đã cảnh cáo nhiều quốc gia khác trên thế giới, từ Colombia đến Cuba hay những vùng lãnh thổ như Groenland của  Đan Mạch… Riêng với Iran, Donald Trump trực tiếp đe dọa « sẽ đánh mạnh » nếu chính quyền của giáo chủ Khamenei « sát hại » người biểu tình.
Liên hệ giữa các hồ sơ Venezuela và Iran
Dù vậy, vẫn báo Le Monde trích lời nhà chính trị học Hamzeh Safavi và cũng là con trai của một trong những chuyên gia cố vấn về quân sự của giáo chủ Iran, theo đó : việc Mỹ can thiệp vào Venezuela cho thấy, Washington đang tập trung dồn ưu tiên vào khu vực châu Mỹ Latinh, do vậy nhìn từ Teheran, một số nhà quan sát có thể « tạm yên tâm » cho rằng, Trung Đông không nằm trong tầm ngắm của tổng thống Trump. Nước Mỹ trong tay nhà tỷ phú địa ốc New York này không còn xem « Iran là một mối đe dọa tiềm tàng », nên có thể sẽ không gây chiến với Cộng Hòa Hồi Giáo Iran.
Điều đó không cấm cản, sau vụ tổng thống Venezuela, Nicolas Maduro bị dẫn độ về Mỹ, trong mắt một số lãnh đạo tại Teheran, bắt đầu nhen nhúm ý tưởng thay thế nhân sự trong guồng máy lãnh đạo Iran.
Tên tuổi của một chính khách có khuynh hướng ôn hòa như cựu tổng thống Hassan Rohani -một cột trụ trong thỏa thuận hạt nhân Iran hồi 2015, đã từng được cân nhắc để kế vị giáo chủ Khamenei, vì ông Rohani được cho là sẽ làm giảm bớt thù nghịch giữa Iran với các nước phương Tây.
Điểm cuối cùng giới phân tích tại Teheran ghi nhận là tổng thống Donald Trump đã thẳng thừng đề cập đến vấn đề dầu hỏa khi can thiệp vào Venezuela. Mỹ bắt đầu « theo đuổi một chính sách thực dân kiểu mới ».
Công luận Iran
Trở lại với câu hỏi công luận Iran đánh giá thế nào về khả năng Hoa Kỳ can thiệp, tiếp tay với người dân Iran lật đổ chế độ, chuyên gia về Hamzeh Safavi trả lời : «Chính bối cảnh quốc của thế giới » hiện tại khiến đợt nổi dậy lần này khác nhiều so với các phong trào từng bị thẳng tay đàn áp trước đây.
Về phía người dân Iran, hiện có hai khuynh hướng : một phần có vẻ hào hứng trước những tuyên bố của tổng thống Hoa Kỳ và số này cũng đang hy vọng kịch bản như ở Venezuela tái diễn và do vậy số này họ cảm thấy « tự tin hơn » để đi đến cùng.
Trái lại, một số khác thì cho rằng, chính vì có sự can thiệp của các lực lượng nước ngoài, như Mỹ và Israel, làm khuynh đảo Iran. Lập trường này sẽ kéo dài tuổi thọ của chính quyền Teheran hiện tại. Trước mắt nhà phân tích này, lưu ý « một phần dân chúng vẫn còn trung thành với chế độ ».
Nhưng quan trọng hơn nữa là một thành phần thứ ba : họ không ủng hộ chế độ, không tán đồng chính sách hiện nay nhưng lại gắn bó với sự toàn vẹn lãnh thổ. Một chế độ đột ngột sụp đổ, kiểu như Irak hay Libya … chỉ đem lại sự hỗn loạn.
Chung cuộc thì « chế độ tại Iran không đến nỗi suy yếu như phương Tây lầm tưởng »


Theo RFI