Con đã nghe rất nhiều lần ở chùa, các thầy đọc: Quán tự tại Bồ Tát, hành thâm bát nhã ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách…

Con đã nhìn thấy ở các chánh điện các chùa, các tượng Quan Thế Âm, phật A Di Đà và Đại Thế Chí Bồ Tát, được đặt cạnh nhau, hợp thành bộ Tây Phương Tam Thánh để dẫn dắt chúng sinh vào thế giới cực lạc tịch tĩnh.

Con cũng thấy tượng phật Quan Âm được đặt thờ ở cổng chính các chùa, ở các nơi trang nghiêm để chúng sanh chiêm bái và ngưỡng vọng lòng từ bi cứu khổ cứu nạn…

Con cũng có nhiều lần cảm nhận được ở ngay những người không mộ đạo, không quy y, quán âm tính vẫn được tôn kính và lòng từ bi, đó là lòng nhân từ bẩm sinh vô điều kiện. Nhân cách về quan niệm này coi như là lòng trắc ẩn và tình yêu thương để mọi người thế gian noi theo, tu tập, sống cùng nhau hơn là đối tượng để cầu xin được cứu khổ, cứu nạn.

Ngài, Bồ Tát Quán Thế Âm cũng từ đó mà có nhiều hóa thân, rất nhiều, trong mọi tình huống. Và có nhiều sự tích nguyên ủy về ngài.

Phật Quán Thế Âm là ngài Diệu Thiện (Miao Shan).

Theo truyền thuyết từ Hương Sơn Bửu Quyến, một lần ấy hóa thân của ngài là công chúa Diệu Thiện, con vua Diệu Trang Vương, cũng có nhiều thay đổi ít nhiều theo như thần thoại Trung Hoa. Trong thế kỷ thứ XI nhà sư Jiang Zhiqi kể rằng: vua cha muốn công chúa kết hôn với một nhà quyền quý. Nhưng công chúa nhiều lần từ chối và thưa với vua cha rằng bà chỉ kết hôn khi nào cuộc hôn nhân giảm đi ba điều bất hạnh và rủi ro.

Điều bất hạnh thứ nhứt là những đau khổ mà con người phải gánh chịu khi già đi.

Điều bất hạnh thứ hai là bệnh tật.

Điều bất hạnh rủi ro thứ ba là nỗi thống khổ do cái chết đến.

Vua cha không đồng ý và cha con nẩy sinh ra sự bất hòa. Công chúa bỏ cung vàng đi tu. Vua cha giận sai phóng hỏa đốt chùa. Khi chùa bị cháy lửa cao ngùn ngụt, Diệu Thiện dùng tay không dập tắt lửa và được một con hổ cứu và mang cô tới một cõi như là địa ngục Yama, nơi đây cô làm cho địa ngục yên bình thoáng mát và Yama đã phải gởi cô trở lại trần thế. Cô tìm tới vùng đất Hương Sơn để tu tập.

Cũng theo truyền thuyết Trung Hoa, sau, vua Sở Trang Vương mắc bệnh nặng, ni cô Diệu Thiện đã hy sinh đôi mắt và bàn tay làm thuốc chữa bệnh cho cha.

Khi khỏi bệnh, nhà vua lên núi để tạ ơn, khi đấy ông hiểu ra con gái đã cứu ông. Gia đình ông khởi công và xây cất một ngôi chùa nguy nga trên núi đá cho cô tu hành. Cô đi dần vào cõi tịnh độ và nghe thấy trong thế gian rất nhiều tiếng kêu than đau đớn, cô nguyện ở lại cõi trần thế này để cứu độ chúng sanh. Từ đó có sự tích ngài Diệu Thiện hóa thân là phật Quan Âm ngàn tay ngàn mắt. Ngài trụ ở Phổ Đà Sơn.

Câu chuyện này tương ứng với sự tích bà chúa Ba ở Việt Nam. Quán Âm Bồ Tát trụ ở Hương Sơn để lắng nghe và cứu độ nỗi khổ đau của hàng hàng chúng sanh.

Quán Âm Thị Kính

Bên cạnh Quán Âm Diệu Thiện, còn có ngài Quán Âm Thị Kính, trong Quán Âm Tân Truyện, là một truyện dài bằng thơ nôm, thể lục bát, truyện được kể trong dân gian từ đầu thế kỷ thứ 19.

Truyện được kể là một câu chuyện rất thương tâm của một người nữ, công hạnh đoan trang, mà bị mắc hàm oan nhiều lần.

Bà Thị Kính là người lương thiện ngay thẳng, một ngày nọ, chồng bà học muộn mệt, ngủ say. Bà thấy một sợi râu mọc ngược bên mép chồng, bà cầm dao toan cắt bỏ, nhưng chồng và cả gia tộc nhà chồng nghi bà có dã tâm mưu sát.

Họ đã hô hoán lên và trả bà lại cho gia đình cha mẹ sanh ra bà.

Bà Thị Kính buồn tủi, giả nam nhi, vào tu ở một ngôi chùa vắng vẻ, xa quê hương, với pháp danh, chú tiểu Kỉnh Tâm.

Gần chùa của Kỉnh Tâm, có cô Thị Mầu, bóng sắc lăng loàn và mê đắm Kỉnh Tâm, sau cô mang thai với gian phu nào đó và vu vạ cho đó là lỗi ở Kỉnh Tâm. Khi khai hoa nở nhụy, cô Thị Mầu ôm bé sơ sanh đến bỏ ở cổng chùa, hô trả con cho Kỉnh Tâm.

Con ai ai bỏ chùa này,
Con không ai nhận công thầy thầy nuôi.

Chú Kỉnh Tâm nặng lòng từ bi nuôi nấng đứa bé sơ sanh. Cả hai cha con bị sư thầy bắt buộc phải ra ở phía ngoài cổng chùa.
(theo tài liệu của tự điển văn học, nhà xuất bản khoa học xã hội - năm 1984 - của nhiều tác giả)

Mãi nhiều năm sau, chú Kỉnh Tâm già yếu, mất đi, lúc chết, liệm thi hài, người ta mới biết đó là một người nữ. Oan tình được tháo mở, Thị Kính được siêu thăng thành phật Quán Thế Âm.

Ngoài ra, ở Trung Quốc, nhiều hình thức hóa thân của ngài được truyền tụng qua tín ngưỡng truyền thuyết tôn thờ mặc khải cũng có, qua khắc họa trang trí, nhưng tôn kính cũng có nhiều. Từ thời trung cổ, tiểu thuyết giả tưởng, hư cấu và kịch nghệ, có chút khác biệt theo địa phương, nhưng đặc tính Quán Âm luôn là trang trọng và quý kính.

Có một số hình ảnh ngài mang sắc vẻ địa phương như:

Thủy Nguyệt Quan Âm:

Là một hình tượng Quan Âm hoặc nam hoặc nữ, một phóng ảnh rất thanh thản thoải mái bên cạnh mặt hồ, mặt nước trong, có ánh sáng trăng phản chiếu, mặt trăng trong nước là một ẩn dụ cho nguyên lý của tánh không trong phật giáo (sunyata).

Quan Âm Tông Tử:

Một hình thức Quan Âm được liên hệ với Quan Âm thị hiện khác là Bạch Y Quan Âm, chủ yếu được tôn sùng, như là một vị thánh để cầu xin có con cái. Ngài được mô tả là một bậc từ mẫu diễm lệ, mặc áo choàng với một hài nhi trong lòng hay bế bồng trên tay. Hình thức biểu tượng này, từ thời nhà Minh, nhà Thanh, bên Trung Hoa và một số người du khách Âu Châu cho là có sự tương đồng với đức mẹ Maria và chúa hài đồng.

Những hình ảnh và cảm nhận này thường mang tánh khả hoán interchangeable mà tín ngưỡng Trung Hoa gọi là bà mẹ sanh mẹ độ, hay trung thực rõ hơn là bà mẹ sanh Tông Tử Nương Nương.

Quán Âm Ngư Lam :

Đây là hình thức Quán Âm giáng thế làm một người sách giỏ đi bắt cá, thị hiện này có lần tìm thấy trong tiểu thuyết Tây Du Ký, bà muốn cứu độ những người kiếm sống trên biển cả, trong đó có sự tích bà sử dụng cái giỏ cá để bắt một con quỷ biển.

Quán Âm Nam Hải :

Thị hiện Quán Âm Nam Hải được nhiều người nói tới từ khi Phổ Đà Sơn được thành lập như đạo tràng của ngài. Ở đó, có nhiều hình tướng nhiều cảnh tượng thân quen bên cạnh ngài như khóm tre, khóm trúc, một chiếc bình tinh thủy với cành dương liễu… hay với cả Thiện Tài và Long Nữ đứng bên ngài. Phổ Đà Sơn là một trong tứ đại danh sơn của tôn giáo.

Tương tự như vậy, ở Nhật Bản có hình ảnh ngài Quán Thế Âm mang tính cách địa phương, nhiệm biệt (= là mang một nhiệm vụ riêng biệt) như:

- Quán Thế Âm chữa bệnh lão suy.
Bokefuji Kannon là sáng tạo và quan tâm khi số người già gia tăng và mất trí nhớ.

- Quán Thế âm mẹ từ bi: Kayasu Kannon là pho tượng một người nữ đang ẵm bế hay chăm sóc một bé sơ sanh.
- Quán Âm bảo hộ: Mizuko Kannon: là vị Quán Âm bảo vệ thai nhi và những bé chết yểu, là hình ảnh nhiều đứa bé bao quanh một bà mẹ, hay một bà mẹ ôm trong vòng tay nhiều đứa con nít, hình ảnh này nhằm chống đối các hiện trạng phá thai.

Ở Tây Tạng, Quán Thế Âm là một vị thần cao quý quan trọng. Trong giáo lý kim cang thừa, ngài là một vị phật.

Ở Tây Tạng, Quán Âm được gọi tôn kính là Chenreriz, Quan Âm nữ gọi là Tara. Qua nhiều thế kỷ, các vị từ quân và các giáo chủ được coi là hóa thân của các vị Bồ Tát Quán Thê Âm. Đức Đạt Lai Lạt-Ma là một vị phật Quán Âm mang hình tướng người trần.

Trong phật giáo Tây Tạng, một Tara ra đời từ một giọt nước mắt của đức Quán Thế Âm khi giọt nước mắt rơi xuống đất, nó tạo ra một cái hồ và trong hồ có một bông hoa sen hé nở, từ một bông hoa đó, hé lộ ra một Tara đi ra từ trái tim ngài Quán Thế Âm. Tuy có những khác biệt thế đó, nhưng tựu trung, là sự chan hòa lòng từ bi của phật Quán Âm. Biểu thị rằng Tara như là một chúng sanh.
(the clear mirror of Tibet’s Golden Age 1996)

Ở Trung Quốc hầu như không nhắc đến Tara. Còn ở Nhật Bản, Tara được coi là một vị Bồ Tát. Nhưng ở Tây Tạng, người ta thấy hình tướng Tara trên các Mạn Đà La và trên các cờ phướn ở đền, ở chùa. Ở Tây Tạng, Mật Tông có ít nhứt năm Tara với năm màu sắc với năm màu sắc khác nhau:

Bạch Đà La
Thanh Đà La
Hoàng Đà La
Lam Đà La
Xích Đà La

Các vị Tara mang dáng vẻ an tĩnh, khoan hòa.

Theo kinh hoa nghiêm, trụ xứ của Bồ Tát Quán Thế Âm là Phổ Đà Sơn, còn được gọi là Hải Thiên phật quốc: Potalaka, cho nên nơi ấy chính là đức hành, lợi mình là trí, lợi người là bi. Phía sau lòng đại bi là ẩn tàng đại trí vô biên.

Ngài có trí tuệ bát nhã, nhìn thấy ngũ uẩn đều là không, nên có thể cứu khổ cứu nạn, diệt khổ gặp vui, tự do tự tại không có chướng ngại.

Như tài liệu đã nói, vì hạnh lắng nghe, lắng nghe để đến cứu khổ cứu nạn cho mọi chúng sanh, ngài là một vị phật đã từ rất lâu đời, phật hiệu là Chánh Pháp Minh Như Lai.

Nói về một số hóa thân của ngài, thì không phải là hữu hạn mà phải nói là vô số kể, trong kinh pháp hoa, phẩm phổ môn, ngài tùy phương tiện mà hiện thân, khi làm phật, khi làm bồ tát, khi là tiên, khi là thần, khi là Thanh Văn, khi là Duyên Giác, tùy hoàn cảnh tùy phương tiện mà ngài rải tâm từ bi cứu độ.

Như thế đó, trú xứ của ngài là ở cõi ta bà.

Phật Quán Thế Âm được thờ phụng khắp nơi trên thế giới, thế giới phật giáo, trong các nền văn hóa Đại Thừa và Kim Cang Thừa, nơi các vùng Hy Mã Lạp Sơn và Đông Á.

Ở Népal và Tây Tạng việc thờ phụng Quán Thế Âm từ Ấn Độ lan sang. Từ hàng bao bao thế kỷ, ngài được sùng bái ở Java, Sumatra của Indonesia. Rất nhiều ngưỡng mộ ở Việt Nam, Campuchia, Lào, Thái, Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản. Dường như người được yêu kính nhiều hơn bất kỳ khuôn mặt tôn giáo nào… không phải chỉ do từ tâm cứu độ mà còn là khuôn mặt thân thương của một người mẹ, của một nhân cách tích cực nhân ái không thể thiếu vắng trong cuộc đời. Nam Mô Quán Thế Âm Bồ Tát!

Vào ngày 19 tháng 2 là sinh nhật của ngài
19-6 là ngày đắc đạo của Quán Thế Âm
19-9 là ngày ngài nhập niết bàn.

Đi trở lại một phần đầu bài, câu chuyện lịch sử công chúa Diệu Thiện, con gái vua Diệu Trang Vương rời gia đình đi tu, rồi bị cha giận dữ, phóng hỏa đốt chùa… như có phần nào tương đồng vơi sự tích Quan Âm Bà Chúa Ba ở xứ sở Việt Nam ta?

Trú xứ của ngài là ở cõi ta bà mà, Việt Nam chúng ta cũng có đức phật Quán Thế Âm ở mọi nơi, mọi lúc, bạn còn nhớ không, nhà văn Khái Hưng đã dựa vào lời chú tiểu Lan (trong Hồn Bướm Mơ Tiên) mà kể rằng:

“Vâng, Long Giáng là một danh lam thắng cảnh ở vùng Bắc. Cụ tôi thường kể rằng, chùa này được dựng lên từ thời Lý Nhân Tôn, trước chỉ là một cái am nhỏ lợp gianh. Sau vì có một bà công chúa đến xin nương nhờ cửa phật, nên nhà vua mới cho sửa sang nguy nga như thế. Câu chuyện thụ pháp của công chúa cho thấy pháp phật huyền diệu biết bao!”

“Chú làm ơn kể cho tôi nghe được không?”

“Vâng, tôi xin thuật hầu ông nghe những lời cụ tôi đã kể. Chắc ông cũng biết đức Thái Tổ nhà Lý, khi còn hàn vi, nương nhờ đạo phật rất nhiều. Lúc ngài lên ngôi rồi, ngài dốc lòng sửa sang các chùa chiền.

Đến đời đức Nhân Tông, vì mãi chinh phục Chiêm Thành và chống chỏi với nước Tàu nên trễ nải đạo phật.

Ngọc Hoàng Thượng Đế như muốn giúp nhà vua tỉnh ngộ, liền cho một nàng tiên nga giáng thế đầu thai, tức là Văn Khôi công chúa.

Công chúa nhan sắc diễm lệ một thời, nhưng khi lớn lên, chẳng tưởng gì tới việc trần duyên, chỉ ngày đêm lo học đạo tu hành.

Sau vì nhà vua cố ý kén phò mã, công chúa liền đang đêm lẻn bước trốn đi, nhờ các thần tiên đưa đường tới nơi này thụ pháp đức Cao Huyền hòa thượng.

Về sau có thám tử báo tin, vua cho đến chùa đón công chúa về triều. Công chúa nhất định không nghe. Nhà vua nỗi giận truyền quan quân phóng hỏa đốt chùa.

Ngọn lửa vừa cháy cao, bỗng có một con rồng vàng hiện lên phun nước tắt ngay. Vì thế chùa này mới lấy tên Long Giáng từ độ ấy.

Nhà vua được tin cả sợ. Từ đó giốc lòng tin theo phép mầu nhiệm của đức Thích Già Mâu Ni.

Nhà vua cũng lập tức sửa sang lại chùa để công chúa ở lại tu hành. Vì thế chùa được trùng tu từ độ ấy.

Chùa đã bao phen tu bổ lại, nhưng kiểu chùa thì vẫn y nguyên như cũ…

“Câu chuyện kể về chùa vừa hết, trời về chiều, sắc mầu quang cảnh vây quanh bao la dìu dịu… vạn vật lắng chìm theo tiếng chuông chiều thong thả ngân nga… boong boong boong… lá cây rung động, ngọn khói thướt tha, bông lúa sột soạt… tất cả dìu dịu lâng lâng như cảm tiếng gọi của Như Lai muốn theo về nơi hư vô tịch mịch…

A Di Đà Phật
Nam Mô Đại Từ Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát.


Paris tháng 12-2026
Chúc Thanh

Xin tri ơn sâu sắc đến tác giả Huỳnh Thanh Bình
qua tác phẩm:

- Chinese Cultural
- Studies the legend of Miao-Shan
- Kannon Bodihisativa
- Nghiệp Lộ Hoa – Meher Mc Arthur