HOA KỲ TĂNG CƯỜNG CẤM VẬN CUBA TỪ ĐẦU NĂM 2026.

Kể từ đầu tháng 2 năm 2026, Hoa Kỳ đã áp đặt lệnh cấm vận dầu nghiêm ngặt đối với Cuba. Nước này thiếu nhiên liệu trầm trọng, mất điện thường xuyên. Đây là một cuộc khủng hoảng kinh tế lớn do lệnh cấm vận hiệu quả và đáng kể nhất của Hoa Kỳ kể từ những năm 1960. Chính quyền Trump đã yêu cầu chính phủ Cuba tham gia đàm phán để tái cấu trúc nền kinh tế hoặc đối mặt với sự sụp đổ hoàn toàn, dẫn đến các cuộc đàm phán giữa Washington và Havana.

Sau khi Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro bị bắt giữ trong một chiến dịch của Mỹ hồi đầu năm nay, Tổng Thống Trump đã cắt nguồn cung dầu từ Venezuela sang Cuba vào tháng 2 và đe dọa áp thuế đối với các quốc gia khác bán dầu thô cho hòn đảo này. Điều này chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng mất điện thường xuyên và thiếu nhiên liệu mà người dân Cuba phải đối phó.

KHỦNG HOẢNG KINH TẾ Ở CUBA.

Tình trạng thiếu hụt dầu đã làm tê liệt giao thông, ngưng trệ việc thu gom rác thải, buộc các trường học phải đóng cửa, làm giảm khả năng điều hành của các bệnh viện và gây ra tình trạng mất điện ở nhiều nơi, buộc Cuba phải thực hiện các biện pháp tiết kiệm năng lượng nghiêm ngặt.

Du lịch — từng là trụ cột của nền kinh tế Cuba — đã chịu một cú sốc nặng nề. Số lượng du khách giảm mạnh; doanh thu du lịch năm 2024 và 2025 đã thấp hơn nhiều so với mức đỉnh trước đại dịch, và cuộc khủng hoảng mới nhất có thể sẽ làm trầm trọng thêm những tổn thất đó. Các khách sạn đã đóng cửa, các sự kiện văn hóa bị hoãn lại và các điểm tham quan truyền thống như các tour du lịch bằng xe cổ và lễ hội xì gà đã bị hủy bỏ hoặc hoãn vô thời hạn.

Sự sụp đổ của ngành du lịch và tình trạng thiếu năng lượng không phải là những hiện tượng trừu tượng. Chúng ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hàng ngày trên hòn đảo. Theo New York Times, Cuba đang tích cực tìm cách đa dạng hóa các nguồn năng lượng bằng cách nghiên cứu năng lượng mặt trời và sử dụng dầu mỏ trong nước, mặc dù những nỗ lực này hiện vẫn chưa đủ để đáp ứng nhu cầu.

Cuba không những thiếu thốn năng lượng, mà còn phải đối phó với tình trạng khan hiếm thực phẩm, thuốc men, hạ tầng cơ sở hư hỏng, chuyên chở công cộng trên thực tế không tồn tại, đồng tiền Peso mất giá và lạm phát cao trên 15% nhưng trên thực tế con số này là 70%.  Chính quyền cho biết nền kinh tế đã co cụm 5% vào năm 2025, và GDP suy giảm tổng cộng 15% trong 5 năm qua.

Viện nghiên cứu Cato Institute gọi cuộc khủng hoảng này là do Cuba tự tạo ra (Cuba self-induced crisis) và chính sách cộng sản đã tàn phá nền kinh tế Cuba.

Chính phủ Cuba đã nhiều lần trình bày tình trạng khẩn cấp của hòn đảo như một hiện tượng bị áp đặt từ bên ngoài. Những trừng phạt của chính quyền Trump chỉ làm cho tình thế ở Cuba đen tối thêm. Nền kinh tế Cuba vốn đã trên bờ vực sụp đổ. Những gì đang xảy ra ở Cuba ngày nay về cơ bản là kết quả của nhiều thập niên thất bại kinh tế mang tính cấu trúc dưới một hệ thống chính trị cứng nhắc luôn chống lại mọi cải cách.

Nền kinh tế của Cuba tập trung theo mô hình chỉ huy (centrally planned command economy), trong đó nhà nước kiểm soát hơn 90% hoạt động kinh tế, đặt ra hạn ngạch sản xuất và ấn định giá cả. Mặc dù về mặt lịch sử là một hệ thống chỉ huy nghiêm ngặt, các cải cách gần đây cho phép doanh nghiệp tư nhân hoạt động ở mức độ hạn chế, nhưng nhà nước vẫn là thế lực chi phối trong nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Tình trạng này giống Việt Nam trước khi có kế hoạch Đổi Mới vào năm 1986.

TRỢ GIÚP CỦA TRUNG QUỐC, NGA, CÁC NƯỚC MỸ LATINH, VÀ VIỆT NAM.

Trung Quốc và Nga cung cấp sự hỗ trợ đáng kể cho Cuba vào năm 2026, nhằm giúp nước này đối phó với các cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng và những lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ.

Tính đến đầu năm 2026, Trung Quốc đã viện trợ 80 triệu USD và hỗ trợ phát triển các khu năng lượng mặt trời nhằm giải quyết tình trạng mất điện, góp phần tạo nên bước nhảy vọt đáng kể trong sản xuất điện mặt trời. Các lô hàng được chuyển đến gần đây bao gồm 60,000 tấn gạo cùng các nhu yếu phẩm thiết yếu khác.

Nga đã cam kết sẽ không "bỏ rơi" Cuba, đưa ra cảnh báo đối với khả năng Hoa Kỳ thiết lập lệnh phong tỏa hải quân, đồng thời duy trì các kênh tiếp xúc ngoại giao cấp cao. Nga tích cực cung cấp dầu thô và các sản phẩm dầu.

Cả hai quốc gia đều coi việc hỗ trợ Cuba là phương thức để duy trì căn cứ chiến lược tại vùng Caribbean; tuy nhiên, Trung Quốc trở thành đối tác kinh tế lớn của Cuba, trong khi Nga đóng vai trò là đồng minh chủ chốt về quân sự và ngoại giao.

Vào tháng 7 năm 1962, Thủ Tướng Liên Xô Nikita Khrushchev và nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro đã bí mật triển khai các tên lửa hạt nhân của Liên Xô tại Cuba, nhằm răn đe sự xâm lược của Hoa Kỳ sau sự kiện Bay of Pigs, cũng như cân bằng sự hiện diện của các tên lửa Hoa Kỳ tại Thổ Nhĩ Kỳ và Ý. Lực lượng trinh sát của Hoa Kỳ đã phát hiện ra các địa điểm này vào ngày 14 tháng 10 năm 1962, châm ngòi cho cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba kéo dài 13 ngày.

Các nhà phân tích cho rằng sự hỗ trợ này dù giúp duy trì sự tồn tại, nhưng không giải quyết được những vấn đề cơ cấu sâu xa hơn của cuộc khủng hoảng tại Cuba, mà có thể chỉ đơn thuần kéo dài thế bế tắc, trong bối cảnh năng lực thực tế của Nga và Trung Quốc đôi khi không đáp ứng được những lời hứa hẹn to tát của nước này.

Báo New York Times nhận định rằng các nhà lãnh đạo cánh hữu tại châu Mỹ Latinh nhìn nhận Cuba là nơi chứa chất một chế độ độc tài với nền kinh tế tập trung kém hiệu quả, tương tự như thời Liên Bang Xô Viết. Những chính trị gia cánh tả đang nắm quyền tại ba quốc gia đông dân nhất trong khu vực — Brazil, Mexico và Colombia — không cung cấp cho Cuba các chuyến hàng nhiên liệu khẩn cấp vì sợ sự trả đũa của Hoa Kỳ. Nhũng nhà lãnh đạo này nhận thấy cái giá phải trả cho việc đứng về phía Cuba là quá đắt. Sau 67 năm nhà nước cộng sản độc đảng của Cuba vẫn kiên trì tồn tại bất chấp sự phản kháng từ phía Hoa Kỳ.

Vào đầu năm 2026, Mexico là nhà cung cấp dầu lớn nhất của Cuba. Mexico lại phụ thuộc một cách đặc biệt vào hoạt động thương mại với Hoa Kỳ. Vào cuối tháng 1, Tổng Thống Mexico, bà Claudia Sheinbaum, đã ngừng toàn bộ hoạt động xuất khẩu dầu sang Cuba sau khi chính quyền Trump đe dọa áp đặt các mức thuế trừng phạt nặng nề đối với những quốc gia cung cấp nhiên liệu cho Cuba. Chính quyền Mexico đã chuyển sang gửi thực phẩm và thuốc men. Brazil và Colombia là hai quốc gia xuất khẩu dầu trước đây từng nỗ lực gây sức ép buộc chính phủ Hoa Kỳ loại Cuba khỏi danh sách các quốc gia bảo trợ khủng bố, hiện nay không giúp được Cuba để giải quyết tình trạng thiếu hụt năng lượng tại Cuba.



Kể từ năm 2020, ước tính có khoảng 2.75 triệu người đã rời bỏ Cuba—đánh dấu sự sụt giảm dân số lớn nhất trong lịch sử hiện đại của quốc gia này. Mặc dù Hoa Kỳ vẫn là điểm đến chính của nhiều di dân Cuba, chính sách di trú ngày càng thắt chặt của nước Hoa Kỳ đã biến những quốc gia như Brazil và Mexico trở thành các điểm đến hàng đầu. Chính quyền Cộng sản Cuba đang ở trong những giai đoạn cuối cùng của sự tồn tại.

Bài này sẽ thiếu sót nếu không đề cập đến Việt Nam. Chủ Tịch Nước Nguyễn Minh Triết khi đến Cuba vào 2009 tuyên bố một câu trứ danh "Chúng ta thay nhau canh giữ hòa bình cho thế giới. Cuba thức thì Việt Nam ngủ. Việt Nam gác thì Cuba ngủ." Chủ Tịch Fidel Castro từng đến Việt Nam vào 12-9-1973 ngay trong khi chiến tranh còn đang tiếp diễn sôi nổi để thăm viếng một vùng Quảng Trị vừa được quân Cộng Sản Bắc Việt chiếm.

Trong những năm gần đây, một số lãnh đạo cấp cao của Việt Nam đã đến Cuba để duy trì mối quan hệ bền chặt với nước anh em này. Mới nhất là chuyến viếng thăm cấp nhà nước của Tổng Bí Thư kiêm Chủ Tịch Nước Tô Lâm vào tháng 9 năm 2024. Các chuyến thăm quan trọng khác bao gồm chuyến thăm của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng vào năm 2012.

Trong năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, Thủ Tướng Phạm Minh Chính đã gặp gỡ các lãnh đạo cấp cao của Cuba bên lề Hội Nghị Thượng Đỉnh BRICS, và Chủ Tịch Cuba Miguel Díaz-Canel đã tới thăm Hà Nội, Việt Nam vào tháng 9 năm 2025.

Việt Nam đang tích cực hỗ trợ Cuba trong bối cảnh cuộc khủng hoảng hiện nay, cung cấp nguồn viện trợ nhân đạo, lương thực và hỗ trợ kỹ thuật đáng kể nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt trầm trọng. Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam đã quyên góp được hơn 20 triệu USD thông qua các chiến dịch đoàn kết để hỗ trợ Cuba; và bước sang đầu năm 2026, Việt Nam vẫn tiếp tục gửi tặng gạo nhằm củng cố an ninh lương thực. Việt Nam có nghĩa vụ trả ơn những gì mà Cuba đã giúp trong chiến tranh Việt Nam.

TẠI SAO HOA KỲ TIẾP TỤC CẤM VẬN HÀNG HÓA CUBA TỪ THỜI CHIẾN TRANH LẠNH?

Theo Bộ Ngoại Giao, Mỹ tiếp tục duy trì lệnh cấm vận lâu dài đối với Cuba chủ yếu như một công cụ chính sách nhằm gây áp lực lên chính phủ Cuba để chuyển đổi sang chế độ dân chủ và cải thiện hồ sơ nhân quyền. Bắt nguồn từ Chiến Tranh Lạnh (1947-1991), lệnh cấm vận này vẫn tồn tại do áp lực chính trị trong nước, đặc biệt là từ cộng đồng người Mỹ gốc Cuba, và các yêu cầu lập pháp. Bất chấp sự chỉ trích quốc tế, lệnh cấm vận vẫn được duy trì để cản trở chế độ cộng sản trên đảo.

Măc dù chiến tranh lạnh đã chấm dứt 35 năm, Mỹ vẫn cảnh giác với lịch sử liên minh của Cuba với các đối thủ khác, chẳng hạn như Nga và Venezuela. Một số hạn chế đã được nới lỏng dưới thời chính quyền Obama, chính quyền Trump đã siết chặt chúng trở lại vào năm 2017 và những năm tiếp theo, tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với việc đi lại, chuyển tiền và kinh doanh, và các lệnh trừng phạt này vẫn tiếp tục đến năm 2026. Các lệnh trừng phạt này ngăn cản hầu hết các công ty Mỹ giao dịch với Cuba và hạn chế các giao dịch tài chính.

Vào đầu năm 2026, chính quyền Trump một lần đã tăng cường lệnh cấm vận đối với Cuba—đặc biệt nhắm vào nguồn cung dầu của nước này—nhằm buộc Cuba phải thay đổi chế độ bằng cách gây ra khó khăn kinh tế nghiêm trọng. Hành động này nhằm mục đích kiềm chế sự ủng hộ của Cuba đối với các đối thủ (Nga, Trung Quốc, Iran), vai trò của nước này trong sự bất ổn khu vực và sự liên kết với các nhóm khủng bố.

Sau vụ bắt giữ tổng thống Venezuela Nicolás Maduro vào ngày 3-1-2026, Mỹ đã tìm cách ngăn chặn Cuba tiếp cận nguồn dầu còn lại, vốn rất hạn chế, từ Venezuela và đe dọa trừng phạt các quốc gia thứ ba nếu cung cấp nhiên liệu.

TRIỂN VỌNG ĐÀM PHÁN NGOẠI GIAO GIỮA HOA KỲ VÀ CUBA.

Cuba đã quyết định đàm phán với Hoa Kỳ nhằm tránh nguy cơ sụp đổ chính quyền, sau khi rút ra bài học từ đồng minh Venezuela—quốc gia vốn đã theo đuổi một đường lối đối đầu nhưng thất bại. Trước tình trạng khủng hoảng năng lượng trầm trọng do lệnh cấm vận dầu mỏ của Hoa Kỳ cùng việc mất đi các nguồn cung nhiên liệu từ Venezuela, Tổng Thống Cuba Miguel Díaz-Canel đã khởi xướng các cuộc đàm phán nhằm ngăn chặn sự sụp đổ hoàn toàn của nền kinh tế.

Vào ngày hôm nay, 13-3-2026, Tổng thống Cuba Miguel Díaz-Canel xác nhận các cuộc đàm phán với Mỹ để giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng, mặc dù ông nhấn mạnh việc duy trì hệ thống chính trị của Cuba.

Vào năm 2026, Cuba vẫn là một quốc gia cộng sản như Việt Nam, chính thức được gọi là một nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Mác-Lênin độc đảng. Đảng Cộng Sản Cuba (Partido Comunista de Cuba – PCC) được Hiến Pháp năm 2019 định nghĩa là "lực lượng lãnh đạo của xã hội và nhà nước", duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với đời sống chính trị, kinh tế và xã hội mặc dù cho phép một số hoạt động hạn chế của khu vực tư nhân.

Trong cuộc họp báo, Díaz-Canel đã nói rõ hơn về những bình luận của mình, cho rằng tình hình nguy cấp mà hòn đảo đang phải đối mặt “có liên quan đến lệnh cấm vận năng lượng” do Hoa Kỳ áp đặt.

Ngoại Trưởng Marco Rubio, gốc Cuba, đang dẫn đầu các nỗ lực đàm phán, xem tình hình này là sự thất bại về kinh tế của chế độ Cuba. Nhiều nhà phân tích cho rằng tình trạng kinh tế tuyệt vọng của Cuba có thể tạo ra một cơ hội tốt đẹp để nước này buộc phải cải tổ cả về cơ cấu hành chánh và chính trị. Cuba không còn có thể dựa vào Nga để sống còn. Trung Quốc lại quá xa vời.

Nguyễn Quốc Khải/Việt Báo
_____________________ 
THAM KHẢO

* Simon Romero, “Is Latin America Ready to Abandon Cuba?” New York Times, March 14, 2026.
* Mauricio de Miranda Parrondo, “The End of the Illusion for Cuba ’ s Regime.” New York Times, March 1, 2026.
* Dariel Pradas, “Cuba’s economy on edge: Fuel shortages and rising hardship.” Al Jezeera, March 5, 2026.
* Finn Johansson, “Cuba’s 2026 Crisis: US Oil Sanctions, Blackouts and Tourism Collapse Rock the Island.” Earth Times, February 18, 2026.
* Sol Amaya, “Cuban president says talks held with the United States amid intense pressure from Trump.” CNN, March 13, 2026.