Tại Thư viện London, Joseph Conrad có buổi đọc tác phẩm. Sau buổi đọc, một người đàn bà tóc đỏ bước đến. Ông đã thấy bà lẩn quẩn quanh phòng trước đó, bà chọn ngồi ở một chiếc ghế hàng cuối, nhưng ông không quan tâm. Bây giờ, bà nói: “Tôi đã quen ông ở Congo. Tôi biết vợ ông.”

Vợ tôi ư? Ông nghĩ. Nhưng như mọi lần sau một buổi đọc, giữa tiếng gầm rú đang rút dần vào bên trong tâm hồn mình, ông hầu như không nghe nổi bà nói gì, cũng chẳng còn nhớ tiếng Anh vận hành ra sao. Có phải bà nói “đời tôi” chứ không phải “vợ tôi” không? Giọng bà, khàn và chói như tiếng quạ, chọc thẳng vào tai ông. Bà nhắc đến một dịp cuối tuần nào đó, khi tất cả bọn họ đã cùng nhau trải qua những ngày đó, rồi hôm sau ông gửi cho bà một lá thư, một bài thơ.

Từ trong tâm trí, nỗi kinh hãi trồi lên. Một gói hàng bung vỡ. Ông quay đi, kiếm việc khác để làm. Ông trách móc, ghê tởm cái chạm tay của một thời đã qua; chính ông cũng ngạc nhiên vì mình ghê tởm đến thế nào.

Bà đi theo ông đến bữa ăn tối mà Charles, thủ thư của Thư viện London, sắp xếp tại một quán ăn nhỏ gần đó. Bà vội vã bước phía sau mọi người. Cảm giác về cái chạm của người vợ hay của cuộc đời mình, cháy âm ỉ như một chất độc dưới lớp da, khiến Joseph Conrad không thể nhìn vào mắt bà, cũng không thể để lòng mình bị phủ mờ bởi nỗi bi cảm.

Khi ngồi xuống đầu bàn, bà lớn tiếng nói chuyện với bất cứ ai chịu lắng nghe, ông cảm thấy sự hiện diện của bà như một bàn tay khẽ giật bên thái dương. Nhưng ông không quay đầu. Một khi đã bắt đầu, ông phải tiếp tục. Bữa ăn còn dài.

Thật bất công.

Trong những hoàn cảnh khác, ông vốn ngưỡng mộ sự kiên trì. Bà đang chết đuối. Ông không quay lại.

Joseph Conrad thường nói ánh sáng của lý trí thuần túy cũng giống như điện: lạnh lẽo. Đôi khi, những lời tuyên bố đầy kiêu hãnh như thế chợt đến với ông trong lúc đang bơi, nhưng sau đó, khi nghĩ lại, ông lại cảm thấy chúng có gì đó không ổn.

Không, đây chỉ là một cơn ác mộng bé nhỏ. Một cuộc cứu nạn mà ông không thể thực hiện, trong khi chính ông vốn là người cứu nạn.

Nhưng rồi bữa tối cũng kết thúc. Vẫn là năm 1907. Không ai chết đuối cả.

Mọi người khoác áo, trao nhau những lời từ biệt thân tình, hồ hởi. Ông không bắt gặp ánh mắt bà. Tất cả cùng rời đi, tản bộ trở về phía Thư viện London, rồi ai về đường nấy.

Đó là một đêm đầu đông. Ông bắt đầu cảm thấy mất kiên nhẫn với chính mình đến tận gốc rễ, nóng bừng vì hèn nhát. Ông chậm lại, tụt về phía sau, đi bên cạnh bà.

Tim ông đập quá nhanh.

Bà dường như không ngạc nhiên. Một cảm giác xa lạ, không thể gọi tên, bao trùm lấy hai người, như thể họ đang tham gia một trò chơi nào đó, như thể cả hai được phủ kín bằng vải, hoặc đã lạc vào những căn phòng cũ kỹ.

Về sau, ông không thể nhớ bằng cách nào họ lại bắt đầu nói chuyện về bánh mì trắng. Nhưng cuộc trò chuyện ấy vẫn sáng lên trong tâm trí ông, cũng như ổ bánh mì đã từng sáng lên trước mắt họ. Ông đang cố kể cho bà tất cả những điều này.

Có lẽ bà đã nhắc đến những buổi sáng tinh mơ, khi mẹ sai bà xếp hàng mua bánh mì, lúc trời còn chập choạng. Bà chạy về nhà, ôm ổ bánh nặng như hai quyển sách học trò. Joseph Conrad đồng ý với bà ngay cả bây giờ, khi người ta mơ thấy bánh mì, không phải thứ bánh mì đen, thô ráp của tuổi thơ. Bánh mì trong giấc mơ, thứ bánh mì thuộc về huyền thoại, trắng tinh như cổ tay áo vừa được giặt rồi ủi thẳng thóm.


Có lần, ông từ London trở về thăm quê hương và được mời dự lễ rửa tội ở một vùng nông thôn. Lúc đó là tháng Sáu. Trên đường đi, thời tiết trở nên âm u, xám đục và mơ hồ, kiểu thời tiết mùa hè điển hình của vùng này.

Buổi lễ diễn ra như thường lệ, trong một nhà thờ nhỏ màu trắng. Mọi người ngồi chen chúc, sát nhau như những chiếc răng trong hàm, lắng nghe những khúc hát ngắn, tuyệt đẹp mà lạc giọng, do một bé gái mười tuổi trình bày. Em là chị của đứa bé vừa được rửa tội.

Rồi bình minh đến.

Mọi người ùa ra khỏi nhà thờ. Họ đứng giữa những ngôi mộ, chuyện trò, kinh ngạc nhìn quanh. Những cánh đồng rộng mênh mông trải dài về mọi phía, đến tận chân núi. Ông nhớ cảm giác mình chỉ là một dấu chấm nhỏ ở chính giữa một màu xanh vừa bất ngờ hiện ra rực rỡ đến mức khiến mắt đau nhức.
Chẳng bao lâu sau, mọi người lên xe, lái đến một nông trại gần đó để dùng bữa trưa. Ánh nắng vẫn tràn xuống khắp nơi.

Ngôi nhà nông trại mở toang tất cả các cửa. Trẻ con chạy ra chạy vào, người lớn trò chuyện rộn ràng khắp chốn. Ông hầu như chẳng quen ai, nên đứng trong một căn phòng phía trong, quan sát và ghi nhớ từng chi tiết, như thể một ngày nào đó ông có thể viết về nơi này.

Gần ông là chiếc bàn phủ khăn ren, trên đó chất đầy bánh ngọt.

Có một chiếc bánh lớn bằng hai quyển sách học trò, ông mỉm cười khi dùng lại cách so sánh của người đàn bà tóc đỏ, trên mặt bánh ghi tên đứa bé mới sinh. Một chiếc bánh sô-cô-la tạo hình con gấu, bên trong chứa đầy kẹo, sẵn sàng tung tóe ra cho lũ trẻ. Nhiều chiếc bánh kem xốp mềm, cùng vài chiếc bánh cao, vuông vức như những khối hộp, xếp thành từng lớp với mứt đỏ ở giữa.

Ngoài ra còn có những món ăn nhỏ khác, tôm đặt trên bánh quy mặn và những thứ tương tự. Cuối cùng, được mang đến khá muộn, với vẻ cung kính vội vàng, là một chồng bánh mì trắng thái lát, đặt riêng trên chiếc đĩa sứ hoa văn xanh.

Tình cờ, chiếc đĩa nằm ngay trong một vệt nắng. Chồng bánh mì trắng tỏa sáng trên nền khăn ren, mang một vẻ thiêng liêng riêng biệt, giữa căn phòng tối mờ. Nó như được đặt vào lịch sử của một buổi chiều ngập nắng, trên một điền trang cổ xưa, giữa những cánh đồng trải dài đến tận cùng tâm trí con người.

Không ai ăn bánh mì trắng.

Nó không có mặt ở đó để người ta ăn. Nó là một chương sách của nền văn minh.

Ông từng sống qua chương này, người đàn bà tóc đỏ kia cũng vậy. Họ đã sống trong những miền nghèo khó, trong những năm tháng tuổi thơ thiếu thốn, khi một đống bánh mì nóng giòn, vàng rộm sau ô kính của tiệm bánh còn tỏa sáng gấp đôi những viên hồng ngọc hay kim cương trưng bày trong cửa hiệu kim hoàn ở cuối phố.

Hai người đứng trước Thư viện London, như vừa bị ký ức ném bật ra khỏi nơi sâu thẳm của nó, ngây dại trước sự gần gũi xác thịt của một điều gì đó tối hậu.

Một sự tôn thờ không có hy vọng.

Người đàn bà bắt đầu nói điều gì đó về những ẩn dụ, về việc ẩn dụ cũng là hiện thực. Chuyện ấy chẳng khiến ông quan tâm. Ông đang sờ tìm chiếc sổ tay nhỏ trong túi áo, nơi ông thường ghi lại những ý nghĩ chợt đến, nhưng ông đã bỏ quên nó ở khách sạn.

Ông kéo mình trở lại với chính mình, rồi thoát đi.

Anne Carson | Bản dịch của Ngu Yên
Bản tiếng Anh: https://www.newyorker.co...ening-with-joseph-conrad