“Cuộc sống là đặc quyền. Như đóa hồng hiếm hoi…”
-- Thơ của Ella Wheeler Wilcox. 
 
Hãy tưởng tượng rằng nếu không có sự sống thì trái đất này, thế gian này sẽ ra sao? Một cõi không có cây cối xanh tươi, không có nước non, không có muôn loài động vật, và cũng không có con người. Đó là cõi chết. Điều chắc chắn là không một ai trên cõi đời này muốn sống ở cõi chết. Mà cho dù có ai đó muốn sống ở cõi chết thì cũng không thể sống được vì đó là cõi chết! Do vậy, sự sống là thiêng liêng và quý giá vô cùng.


Cảm khái được sự quý giá của cuộc sống con người, nhà văn và nhà thơ người Mỹ Ella Wheeler Wilcox (1850-1919) đã có bài thơ ca ngợi sự sống “Life Is a Privilege,” mà trong đó có đoạn như sau:


“Cuộc sống là đặc quyền. Giống như đóa hồng hiếm hoi
Những bí ẩn của tâm thức con người khai mở.
Những kỳ diệu nào nằm trong địa cầu, không khí, và biển cả!
Những kho tàng kiến thức nào chờ đợi chìa khóa của chúng ta mở ra!
Những con đường hạnh phúc ngập tràn ánh nắng nào dẫn lối đi
Vượt qua cõi thụ động và ngờ vực!
Và những niềm vui lớn lao nào mỉm cười và chúc phúc
Những con đường bận rộn của hữu ích!”


Ký giả Allen Faulton(1) nói rằng sở dĩ sự sống của con người quý giá vì ba lý do: hy hữu, đồng cảm và đẹp đẽ. Ông giải thích sự sống con người hy hữu vì như các nhà vật lý thiên văn cho biết 96% của vũ trụ là trống không, 4% còn lại là vùng đất không sử dụng được, và chúng ta vẫn chưa biết chắc có sự sống hiện hữu ở bất cứ đâu ngoài trái đất này. Như vậy, sự sống của con người trên trái đất há không phải hiếm quý lắm sao? Còn nữa, theo Allen, “Đời sống là khác thường, thậm chí là kỳ diệu, trong cách vận hành của sự sống, đâu đó trong sự tương tác của proteins và enzymes, những thứ đã chết lại trở thành sống, vì lý do nào đó mà chúng ta không thể hiểu. Ý thức lại còn bất thường hơn, với việc tự ý thức đứng đầu trong các điều hiếm có nhất mà chúng ta biết trong vũ trụ.”


Đối với Allen, sự sống con người quý giá vì là tạo vật biết đồng cảm. Nhờ đồng cảm, chúng ta có thể tự đặt mình vào vị trí của người khác. Chúng ta nhìn các tạo vật khác, tưởng tượng chính mình ở vị thế của họ, và tri giác về sự tự bảo vệ của chúng ta làm phần còn lại. Đời sống là quý giá bởi vì chúng ta có thể cảm nhận được điều người khác cảm nhận, chúng ta có thể tưởng tượng ra những kinh nghiệm của người khác, và theo bản năng chúng ta muốn kinh nghiệm đó là tốt, bởi vì chúng ta có thể tưởng tượng ra nó như là chính kinh nghiệm của mình.


Allen diễn tả sự sống của con người là tuyệt đẹp. Mỗi buổi sáng thức dậy nhìn bình minh với mặt trời màu sắc sặc sỡ đẹp làm sao. Mỗi bước đi bằng đôi chân trần trên bãi cỏ xanh mướt chúng ta cảm nhận được sự êm ả dễ chịu biết bao. Tay trong tay với người mình yêu, chúng ta sẽ cảm thấy hạnh phúc vô cùng. Trong đời sống, chúng ta từng trải nghiệm vô số những điểu đẹp đẽ như thế. Những kỳ diệu đó sẽ bù đắp lại những đau khổ mà chúng ta gặp phải trong cuộc đời.


Trong Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta Nikàya), đức Phật đã nói đến sự quý giá của sự sống khi sinh được làm người qua thí dụ con rùa mù ở đáy biển. Đức Phật kể rằng có một con rùa mù ở dưới đáy biển cứ mỗi một trăm năm mới nổi lên mặt biển một lần. Trên mặt biển có một khúc gỗ rỗng ruột đang trôi nổi khắp bốn phương,  đông, tây, nam, bắc, theo chiều gió thổi và dòng thủy triều. Vậy mà cơ hội để con rùa mù tìm được và chui vào khúc gỗ rỗng ruột kia lại dễ hơn cơ hội để chúng ta sinh ra được làm người. Đức Phật cũng đã từng nói rằng trong các loài hữu tình như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, phi thiên và chư thiên thì loài người có được lợi thế để đoạn tận khổ đau và đạt đến giải thoát mà các loài kia không có. Đức Phật giải thích sở dĩ như vậy là vì loài người không quá khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh và không quá khoái lạc như các vị trời để khó lòng nghĩ tới chuyện tu tập mà giác ngộ và giải thoát.


Những người chỉ biết quý trọng sự sống của chính mình mà không đoái hoài đến sự sống của đồng loại và vạn vật chung quanh đã quên đi rằng nếu không có sự sống của muôn loài chung quanh thì sự sống của họ cũng không thể tồn tại. Đó là quy luật tương quan, tương duyên trong vũ trụ. Đức Phật đã từng nói rằng, “Cái này có nên cái kia có. Cái này không nên cái kia không. Cái này sinh nên cái kia sinh. Cái này diệt nên cái kia diệt.” Nếu không có ông bà cha mẹ tổ tiên thì đã không có mình. Nếu không có tha nhân thì mình cũng không thể sống được. Nếu không có cây cỏ, đồng ruộng, ao hồ sông biển thì làm gì có thực phẩm, có nước uống để chúng ta sống. Nếu không có những người công nhân tạo ra mọi thứ đồ vật để đáp ứng với nhu cầu trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta thì làm sao chúng ta có thể sống được. Một tia nắng, một đóa hoa, một con ong cũng góp phần cho sự sống của chúng ta. Cho nên, mọi sự sống đều quý báu!


Chính vì sự sống quan trọng như vậy cho nên, trong Tuyên Ngôn Độc Lập của nước Mỹ được công bố vào ngày 4 tháng 7 năm 1776 có đề cập đến một trong những quyền bất khả tương nhượng mà tạo hóa đã ban cho con người đó là quyền sống.


Trong Điều 3 của Tuyên Ngôn Nhân Quyền của Liên Hiệp Quốc(2) được công bố vào ngày 10 tháng 12 năm 1948 tại Thủ Đô Paris của Pháp có ghi rằng, “Mọi người đều có quyền sống, tự do và an ninh cá nhân.”


Trong Điều 6, Khoản 1 của Công Ước Quốc Tế Về Các Quyền Dân Sự và Chính Trị(3) được Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc công bố vào ngày 16 tháng 12 năm 1966 có nói rằng, “Mọi người đều có quyền sống vốn thuộc về mình. Quyền này phải được luật pháp bảo vệ. Không ai nên bị tước đoạt mạng sống một cách tùy tiện.”




Thật ra, không phải chỉ đến thế kỷ 18 và 20, con người mới nhận ra được sự quý giá của sự sống, mà hàng ngàn năm trước con người đã biết trân quý sự sống của con người và sinh vật. Hơn năm trăm năm trước Tây lịch, tại Ấn Độ, đức Phật Thích Ca Mâu Ni (624-544 trước TL) đã dạy các đệ tử xuất gia và tại gia của ngài không được giết hại sinh mạng của con người và động vật. Mấy ngàn năm trước, trong Kinh Thánh của Thiên Chúa Giáo và Do Thái Giáo ghi lời đức Chúa Trời dạy Mười Điều Răn, mà trong đó có điều răn: Không được giết người.


Đến triều đại Vua A-dục (Ashoka, 304-232 trước TL) theo tinh thần từ bi của Đạo Phật đã bãi bỏ tội tử hình. Ông còn hạn chế việc giết thú vật trong nhà bếp của hoàng tộc, theo Richard Gombrich.(4) Tại Trung Quốc, triều đại Vua Lương Võ Đế (Emperor Wu of Liang - 464-549), cũng theo tinh thần từ bi của Đạo Phật đã cấm việc giết động vật để cúng tế và chống lại việc tử hình, theo www.en.widipedia.org.


Bản tin của hãng thông tấn AP của Mỹ do ký giả Nicole Winfield tường thuật hôm 10 tháng 10 năm 2026 cho biết rằng đức Giáo Hoàng Leo XIV hôm Thứ Bảy tuyên bố tội tử hình là “không thể chấp nhận được” khi ngài đánh dấu Ngày Thế Giới Chống Tội Tử Hình và quê hương Hoa Kỳ của ngài đã công bố kế hoạch chiếu trực tiếp vụ hành quyết bằng đội bắn súng. Trong một bài đăng trên trang mạng xã hội X, đức Giáo Hoàng người Mỹ trích dẫn giáo lý Công Giáo được sửa đổi về tội tử hình được ban hành bởi Giáo Hoàng Francis nói rằng tội tử hình tấn công phẩm giá của con người.(5)


Hiện nay, trên thế giới có nhiều nước đã bãi bỏ tội tử hình. Theo Trung Tâm Thông Tin Tội Tử Hình,(6) thì kể từ năm 1976 đến năm 2024 có 85 nước đã bãi bỏ tội tử hình. Chẳng hạn, Bồ Đào Nha, Đan Mạch, Na Uy, Ba Tây, Pháp, Hòa Lan, Á Căn Đình, Úc, Cam Bốt, Tân Tây Lan, Ý, Bỉ, Tây Ban Nha, Phi Luật Tân, Mễ Tây Cơ, Anh, Thụy Sĩ, Gia Nã Đại, Nepal, Hy Lạp, Bhutan, Thổ Nhĩ Kỳ, v.v… Việt Nam, Trung Quốc, Nga, Bắc Hàn là những nước độc tài Cộng Sản nên còn duy trì tội tử hình. Điều ngạc nhiên là Hoa Kỳ là nước tự do, dân chủ và văn minh tiến bộ mà vẫn còn duy trì tội tử hình ở cấp liên bang, dù nhiều tiểu bang đã bãi bỏ tội tử hình!


Tuy nhiên, cho dù có những điều răn của tôn giáo và cộng đồng quốc tế có đưa ra bao nhiêu khuyến cáo, tuyên bố, và ngay cả luật lệ và tòa án cũng đã không thể ngăn cản được sự tàn bạo và sắc máu của những kẻ hiếu chiến đang nắm quyền lực trong tay chỉ muốn thỏa mãn tham vọng quyền và lợi của họ. Đó là lý do tại sao chúng ta đang chứng kiến những cõi chết ghê rợn xảy ra ở Ukraine do Nga xâm lược vào tháng 2 năm 2022 đến nay, và Dải Gaza của dân Palestine mà Do Thái đã mở cuộc tấn công vào tháng 10 năm 2025. Ở những cõi chết ấy, hàng trăm ngàn ngôi nhà bị tàn phá thành bình địa, hàng chục ngàn người dân vô tội bị bom đạn giết chết. Những nơi đó đã biến thành những ngôi làng ma, những thành phố ma!


Có một nghịch lý đến khó tin là ai cũng quý giá sự sống của mình, nhưng lại có không ít người xem mạng sống của người khác như cỏ rác! Chính nghịch lý ấy làm cho chúng ta không khỏi tự hỏi những kẻ giết người không gớm tay có thật sự hiểu được sự sống của chính họ và tha nhân quý giá đến mức nào chăng? Trong khi các chính quyền, các tổ chức khủng bố, các nhóm dân quân, v.v… trên thế giới đã bỏ ra hàng chục, hàng trăm tỉ đô la mỗi năm để chế tạo và mua sắm vô số vũ khí giết người để phục vụ cho các cuộc chiến tranh xâm lược vô nghĩa, các vụ thanh trừng sắc tộc tàn tạo, các vụ khủng bố dã man, thì hàng chục triệu người đã và đang đói khát lầm than ở khắp nơi! Con người tự chế ra các thứ vũ khí độc hại để rồi chính những sản phẩm ấy quay lại tàn phá sự sống trên thế giới!


Theo tài liệu cập nhật của Ngân Hàng Thế Giới (World Bank)(7) thì năm 2026 trên toàn cầu có 826 triệu người sống dưới mức nghèo $3/ngày. Theo Phòng Thống Kê Dân Số Hoa Kỳ (United States Census Bereau)(8) thì trong năm 2025 có 34.5 triệu người Mỹ sống ở mức nghèo khổ. Chiến tranh, khủng hoảng năng lượng và nạn lạm phát gia tăng đã đẩy vật giá ngày càng lên cao khiến cho người Mỹ có thu nhập thấp càng cảm thấy khốn đốn trong cuộc sống hàng ngày.


Hãy thử tưởng tượng rằng nếu đem số tiền chế tạo và mua vũ khí để phục vụ trong cuộc chiến tại Ukraine, Gaza và Trung Đông trong thời gian qua để cung cấp lương thực, thuốc men, chỗ ở cho những người nghèo khổ trên toàn cầu thì có phải là đã giải quyết được nạn đói khát lầm than cho hàng chục triệu người không?


Quyền sống, như trong Điều 25 của Tuyên Ngôn Nhân Quyền của Liên Hiệp Quốc(9) đã nói là, “Mọi người đều có quyền có được tiêu chuẩn sống đầy đủ đối với sức khỏe và hạnh phúc cho bản thân và gia đình, bao gồm thực phẩm, áo quần, nhà ở và chăm sóc y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết, và quyền an ninh trong trường hợp thất nghiệp, bệnh hoạn, khuyết tật, góa bụa, già cả hay thiếu thốn việc sinh nhai trong hoàn cảnh vượt ngoài sự kiểm soát.”
Do vậy, các chính quyền có trách nhiệm tôn trọng quyền sống của con người cũng có nghĩa là phải bảo đảm mọi người đều có thể tiếp cận với những nhu cầu cần thiết cho sự sống như thực phẩm, áo quần, nhà ở, chăm sóc y tế, sự an toàn trong trường hợp thất nghiệp, bệnh hoạn, khuyết tật, góa bụa, già cả, v.v…


Làm được điều đó mới gọi là biết trân quý và bảo vệ quyền sống của chính mình và của đồng loại.
 
Huỳnh Kim Quang
 ______________________
(1) Allen Faulton, The Value of Life -- https://allen-faulton.medium.com.
(2) Universal Declaration of Human Rights -- https://www.un.org. 
(3) International Covenant on Civil and Political Rights -- https://treaties.un.org.  
(4) Richard Gombrich, Aśoka: The Great Upāsaka được in trong “King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies,” xuất bản năm 1994.
(5) Nicole Winfield, “Pope Leo declares death penalty ‘inadmissible’ as his native US plans to livestream execution” -- https://apnews.com.
(6) Death Penalty Information Center -- https://deathpenaltyinfo.org.
(7) Phòng Thống Kê Dân Số Hoa Kỳ (United States Census Bereau), Poverty in the United States: 2025 -- https://www.census.gov.
(8) March 2026 global poverty update from the World Bank: New data and updated poverty numbers – https://blogs.worldbank.org.  
(9) Xem chú thích 2 ở trên.